Polska posiada zróżnicowane zasoby skał budowlanych, skoncentrowane przede wszystkim w południowej i południowo-zachodniej części kraju. Struktury geologiczne Sudetów, Karpat i Gór Świętokrzyskich stanowią podstawę dla większości krajowego wydobycia kamienia naturalnego. Dane o zasobach złóż i wydobyciu publikuje Państwowy Instytut Geologiczny — Państwowy Instytut Badawczy (PIG-PIB).
Dolny Śląsk — centrum wydobycia granitu
Dolny Śląsk koncentruje największe w Polsce złoża granitu i innych skał magmowych. Region ten od wieków dostarcza kamień na potrzeby budownictwa, zarówno lokalnego, jak i eksportowego.
Kamieniołomy w okolicach Strzegomia
Rejon Strzegomia na Dolnym Śląsku to jeden z największych obszarów wydobycia granitu w Polsce. Tamtejszy granit, o charakterystycznej jasnej barwie i drobnoziarnistej strukturze, pozyskiwany jest metodą odkrywkową. Stosowany jest zarówno jako kruszywo, jak i jako kamień dekoracyjny do okładzin elewacyjnych i posadzek. W pobliżu działają kamieniołomy o głębokości przekraczającej kilkadziesiąt metrów, co wiąże się z koniecznością prowadzenia prac odwodnieniowych i zarządzania materiałem płonnym.
Strzelin i okolice
Granit strzelińsk jest bardziej gruboziarnisty i ciemniejszy niż strzegomski. Region Strzelina dostarcza kamień stosowany m.in. w nawierzchniach miejskich i elementach małej architektury. Historycznie granit strzelińsk był używany przy budowie i modernizacji licznych obiektów na Dolnym Śląsku.
Metoda odkrywkowa
Kamieniołomy odkrywkowe prowadzą wydobycie skalną metodą strzałową lub przy użyciu pilarek linowych. Metoda strzałowa stosowana jest do pozyskiwania kruszywa, pilarki linowe — do cięcia bloków dekoracyjnych z minimalnym odpadem.
Góry Świętokrzyskie — piaskowiec i wapień
Góry Świętokrzyskie to jeden z najstarszych geologicznie obszarów Polski. Tutejsze skały osadowe — piaskowce i wapienie — były eksploatowane już w starożytności i średniowieczu.
Piaskowiec szydłowiecki
Piaskowiec z okolic Szydłowca (powiat szydłowiecki, województwo mazowieckie) znany był w Polsce jako jeden z najcenniejszych materiałów budowlanych epoki gotycku i renesansu. Jego jasna barwa, łatwa obróbka i zdolność do przyjmowania detali rzeźbiarskich sprawiły, że stosowany był przy budowie zamków, kościołów i nagrobków. Elementy z piaskowca szydłowieckiego można znaleźć na Wawelu oraz w licznych kościołach Małopolski i Mazowsza. Współcześnie kamień ten jest stosowany w pracach konserwatorskich zabytków, gdzie wymagane jest zachowanie oryginalnego materiału.
Wapień świętokrzyski
Region Gór Świętokrzyskich, a szczególnie okolice Kielc i Chęcin, od dawna dostarcza wapień budowlany i przemysłowy. Część złóż eksploatowana jest na potrzeby cementowni, część dostarcza kamień dekoracyjny — tzw. marmury świętokrzyskie, będące w istocie skrasowiałymi wapieniami dewońskimi o charakterystycznym ubarwieniu.
Sudety — różnorodność skał metamorficznych
Sudety to obszar o wyjątkowo zróżnicowanej budowie geologicznej. Występują tu zarówno skały magmowe, jak metamorficzne i osadowe.
Marmur ze Sławniowic
Okolice Sławniowic (powiat nyski) od XIX w. dostarczają marmury w sensie geologicznym — są to wapienie krystaliczne, przeobrażone metamorficznie. Stosowane są w reprezentacyjnych wnętrzach i jako materiał rzeźbiarski. Wydobycie prowadzone jest metodą odkrywkową z użyciem pilarek linowych, co pozwala na pozyskiwanie dużych bloków o minimalnym uszkodzeniu struktury.
Łupki i gnejsy
Na obszarze Sudetów eksploatowane są również łupki (m.in. w rejonie Nowej Rudy) stosowane tradycyjnie jako pokrycia dachowe, oraz gnejsy i kwarcyty używane jako kruszywo drogowe.
Karpaty — piaskowce fliszowe
Karpaty zbudowane są w dużej mierze ze skał fliszowych — naprzemiennych warstw piaskowców i łupków osadzonych w mezozoiku i trzeciorzędzie. Piaskowce karpackie, eksploatowane m.in. w okolicach Lanckorony i Istebnej, stosowane były tradycyjnie w budownictwie ludowym Podhala i Beskidów.
W rejonie Nowego Sącza i Pienin eksploatowany był andezyt — skała wylewna o znacznej twardości, stosowana jako kruszywo drogowe o dużej odporności na ścieranie.
Regulacje dotyczące wydobycia
Wydobycie kamienia naturalnego w Polsce reguluje Prawo geologiczne i górnicze (ustawa z 9 czerwca 2011 r.). Prowadzenie działalności wydobywczej wymaga uzyskania koncesji od właściwego organu — Ministra Środowiska lub starosty, zależnie od powierzchni złoża. Nadzór nad zakładami górniczymi sprawuje Wyższy Urząd Górniczy. Informacje o udokumentowanych złożach dostępne są w Centralnej Bazie Danych Geologicznych (PIG-PIB).
